Inhalt und Entstehung
Vor etwa zehn Jahren haben wir Interviews mit polnischen, deutschen und tschechischen Menschen über ihre Erinnerungen an Flucht, Vertreibung und Umsiedlung aus der Oderregion geführt. Die meisten der Befragten erlebten diese Ereignisse als Kinder oder Jugendliche und behielten ihre Erinnerungen ihr Leben lang für sich.
In den Jahren 1945–1946 waren Millionen von Menschen in Europa unterwegs, oft über Wochen und Monate hinweg. Sie reisten mit Zügen, die häufig tagelang auf offener Strecke standen. Sie nahmen Teile ihres Besitzes mit, manche sogar Ziegen und Kühe. Sie fuhren ins Ungewisse. Sie erlebten Hunger, Kälte, Gewalt und den Verlust jeglicher Sicherheit. Oft verloren sie Angehörige und fanden sie manchmal durch Glück und Zufall wieder. Begleitet wurden sie stets von der Angst vor Vergewaltigung, Krankheit und Tod.
Unsere Interviews präsentieren wir auf den Internetportalen odraoderodra.eu und 1945ff.eu.
„Jan und Martha“ basiert auf unseren Interviews und einer Idee von Ewelina Wanke.
„Jan & Martha” spielt im Kartoffelkeller eines Bauernhofes in einem erst ostdeutschen- dann westpolnischen Dorf nahe der Oder. Martha, eine deutsche Bäuerin, schützt Jan, ihren polnischen Zwangsarbeiter, vor ihrem Schwager, einem parteifrommen Lehrer und Bürgermeister. Dieser will Jan wegen eines angeblichen Diebstahls hart bestrafen.
Nach der Kartoffelernte im Regen erkrankt Martha an einer Lungenentzündung. Sie kann sich den Dorfbewohnern nicht anschließen, die vor der heranrückenden sowjetischen Armee Richtung Westen fliehen. Der Zwangsarbeiter Jan, der eigentlich Arzt ist, beschützt und pflegt sie, und bringt sie unter den schwierigen Bedingungen des brutalen Nachkriegschaos wieder auf die Beine.
Obwohl sie sich nur schwer verständigen können, entsteht zwischen ihnen eine tiefe Verbindung, die sie ihr Leben lang nicht vergessen werden.
Irgendwann taucht die Partisanin Oliwia taucht auf, die Jan zuvor in seinem Krankenhaus vor den Deutschen versteckt hatte. Sie hat gegen die Deutschen gekämpft und steht Jans Verhalten gegenüber der deutschen Bäuerin kritisch gegenüber. Zunächst gibt Jan Martha als Polin aus, doch ihre Sprache verrät sie.
Die Situation im Raum ist bereits angespannt, als Heinrich auftaucht, Marthas verschollener Ehemann. Während der gemeinsamen Nacht im Kartoffelkeller entstehen verschiedene widersprüchliche Szenarien. Am nächsten Tag müssen Martha und Heinrich Dorf und Hof. verlassen
Am Ende begegnen sich Jan, Martha, Heinrich und Oliwia nach Jahrzehnten wieder. Erkennen sie sich?
Unser Stück behandelt eines der sensibelsten deutsch-polnischen Themen – es wird dort aufgeführt, wo es spielt und richtet sich besonders an die jungen Menschen der Region.
Treść i powstanie
Około dziesięć lat temu przeprowadziliśmy wywiady z Polakami, Niemcami i Czechami na temat ich wspomnień związanych z ucieczką, wysiedleniem i przesiedleniem z regionu nadodrzanego. Większość rozmówców przeżyła te wydarzenia jako dzieci lub młodzież i przez całe życie zachowywała te wspomnienia dla siebie.
W latach 1945–1946 miliony ludzi przemieszczały się po Europie, często przez tygodnie i miesiące. Podróżowali pociągami, które często stały na otwartym torze przez wiele dni. Zabierali ze sobą część swojego dobytku, niektórzy nawet kozy i krowy. Jechali w nieznane. Doświadczali głodu, zimna, przemocy i utraty wszelkiego bezpieczeństwa. Często tracili bliskich, a czasem odnajdywali ich dzięki szczęściu i przypadkowi. Nieustannie towarzyszył im strach przed gwałtem, chorobą i śmiercią.
Nasze wywiady prezentujemy na portalach internetowych odraoderodra.eu i 1945ff.eu.
„Jan i Martha” powstało na podstawie naszych wywiadów oraz pomysłu Eweliny Wanke.
Akcja „Jan i Martha” rozgrywa się w piwnicy ziemniaczanej gospodarstwa w wiosce położonej najpierw we wschodnich Niemczech, a następnie w zachodniej Polsce, w pobliżu Odry. Martha, niemiecka gospodyni, chroni Jana, swojego polskiego robotnika przymusowego, przed swoim szwagrem, lojalnym wobec partii nauczycielem i burmistrzem. Ten chce surowo ukarać Jana za rzekomą kradzież.
Po zbiorach ziemniaków w deszczu Martha zapada na zapalenie płuc. Nie może dołączyć do mieszkańców wsi, którzy uciekają na zachód przed zbliżającą się armią radziecką. Robotnik przymusowy Jan, który w rzeczywistości jest lekarzem, chroni ją i opiekuje się nią, przywracając ją do zdrowia w trudnych warunkach brutalnego powojennego chaosu.
Mimo że trudno im się porozumieć, między nimi rodzi się głęboka więź, której nie zapomną do końca życia.
W pewnym momencie pojawia się partyzantka Oliwia, którą Jan wcześniej ukrywał przed Niemcami w swoim szpitalu. Walczyła ona z Niemcami i krytycznie ocenia zachowanie Jana wobec niemieckiej gospodyni. Początkowo Jan podaje Marthę za Polkę, ale zdradza ją jej język.
Sytuacja w pomieszczeniu jest już napięta, gdy pojawia się Heinrich, zaginiony mąż Marthy. Podczas wspólnej nocy w piwnicy ziemniaczanej powstają różne sprzeczne scenariusze. Następnego dnia Martha i Heinrich muszą opuścić wieś i gospodarstwo.
W końcu Jan, Martha, Heinrich i Oliwia spotykają się ponownie po dziesięcioleciach. Czy się rozpoznają?
Nasza sztuka porusza jeden z najbardziej delikatnych tematów niemiecko-polskich – jest wystawiana tam, gdzie się rozgrywa, i skierowana jest szczególnie do młodych ludzi z regionu.